Əhalisi 38 milyonu aşan, geostrateji mövqeyi, dərin kökləri olan tarixi, zəngin mədəni dəyərləri və iqtisadi potensialı ilə Özbəkistan Orta Asiyada əsas ölkədir. Əhalinin sayı ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 1,7 faiz artaraq 1 iyul tarixinə 38 519 500 nəfərə çatıb. Ölkə əhalisinin 19 608 900 nəfəri şəhər yerlərində, 18 910 600 nəfəri isə kənd yerlərində yaşayır. Kişilər ümumi əhalinin 50,4 faizini, qadınlar isə 49,6 faizini təşkil edir. Əhalinin artım tempini nəzərə alsaq, Özbəkistan əhalisinin 2050-ci ilə qədər 50 milyona çata biləcəyi təxmin edilir. Özbəklər Türküstanın Türk cümhuriyyətləri arasında dilləri və ədəbiyyatları ən geniş şəkildə öyrənilən Orta Asiya respublikalarından biridir. Müasir Özbəkistan şərqdə Tacikistan və Qırğızıstan, qərbdə və şimalda Qazaxıstan, cənubda isə Əfqanıstan və Tacikistanla həmsərhəddir. Aral dənizi Qazaxıstan və Özbəkistanın ərazisində yerləşir. Amudərya çayının bir hissəsi onun Türkmənistanla sərhədini təşkil edir. Özbəkistan əsrlər boyu türk mədəniyyətinin və folklorunun inkişafının beşiyi olmuşdur. Özbəkistan Türküstanda ən dərin köklərə malik təhsil strukturuna malikdir. Xüsusilə müstəqillikdən sonra Özbəkistanda mədəni və təhsil fəaliyyətləri çox sürətlə inkişaf etməyə başladı. Özbək türkləri bu günə qədər türk mədəniyyətinə minlərlə əsər töhfə vermişlər. Özbəkistan Respublikası Sovet İttifaqının dağılmasından sonra 1991-ci ildə müstəqil bir dövlət kimi quruldu. Bu müstəqil dövlət dünyəvilik, demokratiya, açıq bazar, sosial ədalət və universal insan hüquqları prinsipləri əsasında qurulmuşdur. Yeni konstitusiya demokratik yönümlü dövlət idarəetmə sistemini qəbul etməklə əvvəlki kommunist mərkəzləşdirilmiş idarəetmə sistemini aradan qaldırmaq üçün qurulmuşdur. Qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətlərinin ayrılması yeni qurulan dövlət idarəetmə sistemində aydın şəkildə özünü göstərir. Müstəqillikdən sonrakı Özbəkistanda əvvəlki dövlət idarəetmə sistemi ləğv edildi və milli dövlətin yeni institutları yaradıldı. Bu prosesdə əvvəlki siyasi və iqtisadi dövlət strukturlarının ləğvi demokratik prinsiplərlə idarə olunan Özbəkistan dövlətinin zəminini hazırladı. Özbəkistan Konstitusiyasında demokratik dövlətin hakimiyyət bölgüsü prinsipinə uyğun olaraq dövlət hakimiyyətlərinin (qanunvericilik, icra, məhkəmə hakimiyyəti) ayrılması və yerli idarəetmə sisteminin yaradılması kimi xüsusiyyətləri var. Özbəkistan ən mühüm şəhərləri Səmərqənd, Buxara və Xivə kimi şəhərlər əsrlər boyu türk-islam sivilizasiyasının beşiyi olub. Özbəkistan 20 iyun 1990-cı ildə suverenliyini, 1 sentyabr 1991-ci ildə isə müstəqilliyini elan etdi. Bu müstəqillik 29 dekabr 1991-ci ildə keçirilən referendumla təsdiq edildi. Müstəqillik qazandıqdan sonra Özbəkistan inkişaf etmiş ölkələrlə, xüsusən də iqtisadi baxımdan münasibətlər qurdu. Özbəkistan zəngin yeraltı sərvətlərini digər ölkələrə satmaq imkanı əldə etdi. Uzunmüddətli və dərin kök salmış dövlətçilik ənənəsi sayəsində Özbəkistan müstəqillik qazandıqdan sonra tez bir zamanda Orta Asiyada güclü bir dövlətə çevrildi. Özbəkistan iqtisadiyyatı 2025-ci ildə diqqətəlayiq güc nümayiş etdirdi. Güclü istehlak və investisiya sayəsində real ÜDM artımı 7,7%-ə çatdı, işsizlik səviyyəsi isə 0,7 faiz bəndi azalaraq 4,8%-ə düşdü. Artım genişmiqyaslı olmuşdur və xidmət , tikinti ən sürətlə böyüyən sektorlar idi.
Özbəkistan Prezidenti Mirziyoyev: “Özbəkistan iqtisadiyyatı yeni imkanlar dövrünə qədəm qoyub”.
Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev 5-ci Daşkənd Beynəlxalq İnvestisiya Forumunun açılışındakı çıxışında Özbəkistan iqtisadiyyatının yeni imkanlar dövrünə qədəm qoyduğunu bildirib. Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev 5-ci Daşkənd Beynəlxalq İnvestisiya Forumunun (TIIF 2026) açılış nitqində bildirib: “Qlobal iqtisadiyyatın və qlobal kapital mənzərəsinin kəskin şəkildə dəyişdiyi və təchizat zəncirindəki fasilələrin artdığı hazırkı mühitdə hər hansı bir investorun əsasən sahibkarların hüquq və azadlıqlarının etibarlı şəkildə qorunduğu, iqtisadiyyatın sürətlə böyüdüyü və geniş imkanların olduğu ölkələrə investisiya qoymaq istəməsi tamamilə təbiidir. Buna görə də, Özbəkistanda investisiya mühitini kökündən yaxşılaşdırmaq üçün sistemli tədbirlər görürük. Özbəkistan Prezidenti Mirziyoyev həmçinin bildirib ki, ötən il ölkənin ümumi daxili məhsulu (ÜDM) 6 faiz artıb. Mirziyoyev bildirib ki, “İqtisadiyyatımıza 43 milyard dollar investisiya cəlb edilib. Milli valyutamızın sabitliyi təmin edilib və beynəlxalq ehtiyatların həcmi 70 milyard dolları keçib. Çoxunuz bu forumu ilk dəfə keçirdiyimizi xatırlayacaqsınız. Dörd il əvvəl keçirilən ilk forumda Özbəkistanın ümumi daxili məhsulunun 2026-cı ilin sonuna qədər 100 milyard dollara çatmasını hədəfləmişdik. İndi isə investorlarla birgə səylərimiz sayəsində sürətlə böyüyən iqtisadiyyatımızın bu il 180 milyard dolları keçəcəyi gözlənilir”.
Azərbaycanla Özbəkistanın dövlət müstəqilliklərini əldə etdikdən sonra tarixi dostluq, qardaşlıq münasibətləri daha da inkişaf etdirilib və uzun illərin sınağından çıxaraq bugünkü səviyyəyə gəlib çatıb. Müstəqillik illərində iki qardaş ölkə arasında əlaqələrin inkişafında və dövlətlərarası münasibətlərin formalaşmasında Ulu Öndər Heydər Əliyevin müstəsna xidmətləri olmuşdur. Azərbaycan və Özbəkistan ortaq dil, tarix və mədəniyyətə əsaslanan güclü strateji tərəfdaşlıq və qardaşlıq münasibətlərinə malikdir. İki ölkə arasında siyasi, ticarət-iqtisadi və mədəni sahələrdə əlaqələr ildən-ilə surətlə genişlənir. Dövlət başçılarının qarşılıqlı səfərləri əlaqələrin inkişafına güclü təkan verir.Beynəlxalq təşkilatlar, xüsusilə Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsində sıx həmrəylik nümayiş etdirilir. Ortaq tarixi, dini və mədəniyyəti bölüşən, eyni kökə malik olan hər iki xalq arasındakı əlaqələr qədim dövrlərə gedib çıxır. Təsadüfi deyil ki, dahi özbək mütəfəkkiri Əlişir Nəvai öz “Xəmsə”sini Nizami Gəncəvinin “Xəmsə”sindən ilhamlanaraq qələmə almışdır. Azərbaycan ilə Özbəkistan arasında ortaq köklərə, dil və mədəni yaxınlığa, əsrlər boyu formalaşan mənəvi dəyərlərə əsaslanan mədəni və humanitar əməkdaşlıq münasibətlərin ayrılmaz və vacib sahəsidir.
Prezident İlham Əliyev “Azərbaycan və Özbəkistan arasında münasibətlər ortaq tarixə, mədəniyyətə, dil və mənəvi dəyərlərə əsaslanır” Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə (UzA) müsahibəsində söyləyib. İki qardaş ölkə – Azərbaycan və Özbəkistan arasında münasibətlər ortaq tarixə, mədəniyyətə, dil və mənəvi dəyərlərə, həmçinin birliyə, həmrəyliyə və xalqlarımızın əsrlərlə davam etdirdiyi, nəsildən-nəslə ötürdüyü dərin qarşılıqlı rəğbətə əsaslanır. Dövlətimizin başçısı qeyd edib ki, Bu möhkəm bünövrə üzərində qurulan dövlətlərarası münasibətlər son illər misli görünməmiş inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub, ən yüksək pilləyə – müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib və tamamilə yeni məzmun qazanıb. İki ölkə arasında tranzit daşımalarında artım müşahidə olunur. 2025-ci ildə daşımaların həcmi 6,7 faiz artıb və 1,4 milyon tona çatıb. Bu ilin yanvar-iyun aylarında da 12,2 faizlik artım qeydə alınıb və həmin göstərici 675 min ton təşkil edib. -İqtisadi-ticari əməkdaşlığımız son illərdə sürətli inkişaf dinamikası nümayiş etdirir. Azərbaycanla Özbəkistan arasında ticarət dövriyyəsi 2025-ci ildə əvvəlki illə müqayisədə üç dəfədən çox artıb və 795 milyon dollar təşkil edib. Bu, əla göstəricidir. Bundan əlavə, 2026-cı ilin yanvar-may aylarında ticarət dövriyyəsi ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 33 faiz artaraq 144 milyon dollara çatıb.
Azərbaycanla Özbəkistan arasında siyasi münasibətlər iqtisadiyyat, investisiya, sənaye, nəqliyyat, logistika, enerji, kənd təsərrüfatı, təhsil, elm, mədəniyyət və humanitar sahələrdə genişmiqyaslı əməkdaşlıqla daha da zənginləşmişdir. Azərbaycanın Özbəkistan və Orta Asiya ölkələri ilə gündən-günə daha da möhkəmlənən əməkdaşlığı həm ölkələrimizin və xalqlarımızın, həm də bütün Türk dünyasının inkişafına əhəmiyyətli töhfələr verməkdədir. Azərbaycan-Özbəkistan əlaqələri yeni dövrün reallıqlarına uyğun olaraq sürətlə inkişaf etdirilir.Müasir müstəqil Azərbaycan qarşısına qoyduğu bütün hədəflərə çatmaq üçün gələcəyə hesablanmış uğurlu daxili və xarici siyasət həyata keçirir. Yüksəksəviyyəli qarşılıqlı səfərlər Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin gələcək inkişafı üçün möhkəm təmələ çevrilir.
s.e.f.d., dos. Murtəza Həsənov
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının Siyasi İdarəetmə fakültəsinin dekanı